Όλοι έχουν τους λόγους τους είτε κάνουν το εμβόλιο, είτε δεν κάνουν το εμβόλιο. Σε κάποιους είναι ξεκάθαρο τι μας ζητάται και γιατί και σε άλλους είναι “μπερδεμένο” και “περίεργο”. Έχοντας περάσει αρκετός καιρός, μία σημαντική μερίδα του πληθυσμού είναι σίγουρη για τον αρνητικό ή ριψοκίνδυνο αντίκτυπο του εμβολίου. Οι άνθρωποι αυτοί είναι οχυρωμένοι με διάφορα επιχειρήματα. Δεν φαίνεται να παίζει πολύ σημαντικό ρόλο η αξιοπιστία και η επιστημονική επάρκεια των πηγών πληροφόρησης. Μα τι ακριβώς συμβαίνει;
Οι άνθρωποι έχουν την τάση να επιλέγουν να δουν πληροφορίες που στηρίζουν την αρχική τους πεποίθηση και να απορρίπτουν πληροφορίες που δεν την στηρίζουν (“επιβεβαίωση της προκατάληψης”). Έτσι συσπειρώνονται σε ομάδες που στηρίζουν μαζί στάσεις, ιδέες και αξίες. Οι Mercier και Sperber πιστεύουν ότι το πρόβλημα είναι ότι μπορούμε να δούμε πιο καθαρά το σκεπτικό των άλλων μαζί με τις αστοχίες του, ενώ δεν μπορούμε να κάνουμε το ίδιο με το δικό μας σκεπτικό. Αυτό έχει και μία τάση διάσωσης της δικής μας αυτοεκτίμησης. Το να έχω λάθος ή να μην ξέρω μπορεί να στοιχίσει στην αυτοεκτίμηση ενός ατόμου όταν δεν είναι σταθερή και ασφαλής. Το να κάνω λάθος τότε είναι τεράστιο πλήγμα που μου υπενθυμίζει ότι είμαι ανίκανος και δεν έχω τον έλεγχο και η άγνοια πάλι με καταστεί έρμαιο. Το να μην έχω τον έλεγχο σε μία κατάσταση είναι κάτι φυσιολογικό και αναμενόμενο σε άτομα όμως με εύθραυστο Εγώ αυτό φαντάζει καταστροφικό. Η άμυνα σε αυτή την επικείμενη καταστροφή είναι η ψευδαίσθηση του απόλυτου ελέγχου που βασίζεται σε μία επιχειρηματολογία που δεν εξυπηρετεί την γνώση και την αλήθεια αλλά ανάγκη ελέγχου και σταθερότητας. Οπότε διασώζω την δική του άποψη που συνδέεται με την δική μου αυτοεκτίμηση και ψυχική επιβίωση με κόστος να απορρίψω κάθε άλλη πληροφορία ακόμη και αν βασίζεται σε τεκμηριωμένα επιχειρήματα. Όσο περισσότερο εμμένω στην γνώμη μου τόσο πιο μεγάλη αξία παίρνει για εμένα και τόσο δύσκολο είναι να την αποχωριστώ.
Κάτι άλλο που συμβαίνει και ενισχύει αυτή την τάση αγκίστρωσης σε μία στάση είναι ότι οι άνθρωποι νομίζουν ότι γνωρίζουν περισσότερα πράγματα για κάτι από ότι ισχύει στην πραγματικότητα (“ψευδαίσθηση της εις βάθος κατανόησης”). Αυτό ίσως γιατί εξελικτικά έπρεπε να πάρουμε αποφάσεις σε πολύ λίγο χρόνο και δεν είχαμε την δυνατότητα να συλλέξουμε όλες τις πληροφορίες για ένα θέμα πριν αποφασίσουμε ορθά. Η ταχύτητα είχε μεγαλύτερη αξία από την πληρέστερη πληροφόρηση και έτσι έμαθε το μυαλό μας να είναι “σίγουρο” και να υιοθετεί πεποιθήσεις πολύ γρήγορα για κάτι. Είναι μία προσαρμοστική τακτική του μυαλό μας. Η βαθιά κατανόηση θυσιάζεται στον βωμό της επιβίωσης.
Μία αβάσιμη πληροφορία μπορεί να δημιουργήσει μία στάση και η προσωπική στάση να εγείρει μία κοινωνική στάση. Αυτό συμβαίνει γιατί οι άνθρωποι επικοινωνούν και επιδιώκουν να επιβεβαιώσουν την εσωτερική τους πραγματικότητα με βάση την πραγματικότητα των άλλων. Αν πιστεύω σε μία αβάσιμη πληροφορία και βρεθούν άλλα δύο άτομα που συμφωνούν μαζί μου, όλοι μαζί θα ισχυροποιήσουμε την άποψη αυτή και θα νιώθουμε πιο αυτάρεσκοι για την άποψη μας. Έτσι ομάδες με πεποιθήσεις που απορρίπτουν τυφλά κάτι αντίθετο οχυρώνονται και απομονώνονται. Αποκτούν έναν σχεδόν πρωτόγονο εγωκεντρισμό ενώ χάνουν κάθε επαφή με ροή και πτυχές άλλων πληροφοριών.
Κάποτε το μυαλό μας έσωζε και τώρα μας παραπλανάει. Είναι δύσκολο να βγούμε από τον μηχανισμό αυτόν αλλά παρατηρώντας και αναγνωρίζοντας τον μπορούμε να πάρουμε μία καλή απόσταση που μας σώζει από τον τυφλό φανατισμό της γνώμης. Σε περιόδους όπως αυτή που ζούμε, φαινόμενα τέτοια είναι πολύ έντονα και η παγίδα διαχωρισμού των απόψεων και εν τέλει της κοινωνίας είναι ορατή. Το αξιοσημείωτο είναι η μεγάλη ευκολία που έχει η ελληνική κοινωνία να διαχωριστεί, να πολωθεί σε άσπρο ή μαύρο. Αυτή η σχάση καθρεφτίζει την δική μας ψυχική πραγματικότητα ως λαός.
Τέλος, θα αναρωτηθεί κανείς “Πως διαμορφώνεται η αρχική πεποίθηση σε ένα άτομο;”. Σε αυτό δεν μπορώ να σκεφτώ μεγαλύτερο κινητήριο μοχλό από το συναίσθημα. Το συναίσθημα με τις ασυνείδητες ρίζες του και τον παρορμητικό του χαρακτήρα αποτελεί πυξίδα κάθε ψυχικού όντος. Η καθοριστική ύπαρξη του φόβου, όταν το άτομο τον αγνοεί ή δεν μπορεί να τον διαχειριστεί, μπορεί να πάρει αποφάσεις για εμάς πριν καν εμείς μπούμε στην διαδικασία σκέψης. Η διαδικασία σκέψης έρχεται αργότερα όταν πρέπει να στηρίξουμε την απόφαση του φόβου μας. Είναι σαν να γινόμαστε συνήγοροι του ίδιου μας του φόβου. Μόνο που αυτό το “έγκλημα” που συνηγορούμε υπέρ του είναι υπέρ μας ή κατά μας;